Zagadki pogranicza: zespół wieżowy w Stołpiu

Internet publications

Andrzej Buko

Zagadki pogranicza: zespół wieżowy w Stołpiu

Ryc. 1. Wieża w Stołpiu wraz z przyległym do niej nasypem (wykopaliska archeologicznych 2004 r.). Widoczna jest obudowana cegłą kaplica na ostatniej kondygnacji oraz dwa otwory wejściowe: na poziomie kulminacji nasypu oraz na przedostatnim piętrze. Widok od strony zachodniej. Fot. A. Buko

        Osiem kilometrów przed Chełmem od strony Lublina, przy szosie krajowej nr 12, widoczna jest kamienna wieża usytuowana w narożniku przylegającej do niej wyniosłości. Na ostatniej kondygnacji tej budowli widoczne są pozostałości kaplicy, z ceglaną obudową, poniżej - otwór wejściowy. Drugie wejście do wieży znajduje się na poziomie terenu przyległej doń wyniosłości. Choć obiekt jest dobrze widoczny od strony szosy (ryc. 1), niewiele przejeżdżających tamtędy zatrzymuje się, aby ją dokładniej obejrzeć. Turysta nie znajdzie tu również informacji na temat chronologii i funkcji tego monumentu.

        Na karty pisanej historii wieża wkracza dopiero w XVII w., głównie (choć nie tylko) za sprawą chełmskiego dziejopisarza - biskupa unickiego Jakuba Suszy, autora fundamentalnej pracy Phoenix tertiato redivivus... (Zamość 1646). I choć zawarte tam opinie na temat sakralnej (pogańskiej) genezy tego miejsca i cudownych mocy uzdrawiających wody wypływającej ze źródeł usytuowanych u jej podstawy musiały pobudzać wyobraźnię, milczenie na temat tajemniczej wieży trwało aż po wiek XIX. Dopiero bowiem od połowy tego stulecia obiekt ten, coraz częściej dostrzegany jest na kanwie zainteresowań starożytniczych przez podróżników i miejscowych regionalistów.

        Na takim stanie rzeczy zaciążyły różne przyczyny. Widoczne jest to przez pryzmat dotychczasowych badań i interpretacji obiektu, w których wątki kultowe (pogański, chrześcijański) przeplatają się z różnorodną domniemaną funkcja obiektu (sakralną, militarną, schronieniową), różnymi krajami będącymi u źródeł jego genezy (Polska, Ruś) niesprecyzowaną perspektywą chronologiczną (czasy wczesnopaństwowe, ale i schyłek średniowiecza), czy wreszcie z oddziaływaniami odmiennych tradycji kulturowych: rusko-bizantyjskiej lub polsko-łacińskiej. Pojawienie się nazwy miejscowej "Stołpie" w  źródłach pisanych z początku XIII w. sugerowało zarazem, że wieża w miejscowości o tej samej nazwie musiała być obecna co najmniej już u schyłku wieku XII, skoro osada od niej wzięła swoją nazwę. Nierozstrzygniętym pozostawało pytanie jaki miała ona charakter i kiedy ją wybudowano.

Zastanawia, że do rozwiązania sygnalizowanych problemów nie doprowadziły mające niemal stuletnią tradycję badania archeologiczne. Ich autorzy - zarówno badacze rosyjscy (początek XX wieku) jak i polscy (lata 70. i 80. XX wieku) przedstawiali wzajemnie wykluczające się wizje genezy, funkcji, jak i atrybucji kulturowej tego monumentu. Wnioski wynikające z badań tamtych lat trudno dziś krytycznie zweryfikować z braku odpowiednich publikacji źródłowych.

Podjęta w połowie lat 90. XX w. przez zespół archeologów chełmskich, kierowany przez mgr. Stanisława Gołuba współpraca z ośrodkami akademickimi Warszawy - Instytutem Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz Instytutem Archeologii i Etnologii PAN w zakresie badań nad początkami Chełma, spowodowała ponowny wzrost zainteresowania dziejami tego niezwykłego obiektu. W miarę poszerzania zakresu badań, coraz bardziej narastało przekonanie, że bez rozwiązania zagadki Stołpia nie sposób wyjaśnić najistotniejsze etapy rozwoju samego miasta.

W roku 2002 powstał zamysł wystąpienia do ówczesnego Komitetu Badań Naukowych z projektem grantu naukowego, którego celem było rozwiązanie podstawowych kwestii związanych z chronologią i funkcją stołpijskiej budowli. Projekt został przyjęty i w latach 2003-2005 był przedmiotem realizacji.